Της Άννας Ανδρέου

Το μεγάλο παζάρι για την επιστροφή της Τουρκίας στα F-35 περνά πλέον από τους S-400. Μετά το δημόσιο άνοιγμα του Ντόναλντ Τραμπ στην Άγκυρα για άρση των κυρώσεων CAATSA και πιθανή επανένταξη της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35, το ερώτημα που κυριαρχεί στο τουρκικό παρασκήνιο είναι ένα: τι θα γίνει με το ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα;

Το πρόβλημα δεν είναι απλώς πολιτικό. Είναι και νομικό. Η Ουάσιγκτον ζητά από την Τουρκία να πάψει να κατέχει τους S-400, όχι απλώς να τους έχει σφραγισμένους σε κάποια αποθήκη ή μετακινημένους σε άλλη βάση. Ο κρίσιμος όρος είναι το «cease possession», δηλαδή να μην υπάρχει πλέον τουρκική κατοχή του συστήματος.

Αυτό σημαίνει ότι μια απλή μεταφορά των S-400 εκτός τουρκικού εδάφους μπορεί να μην αρκεί. Η Τουρκία θα πρέπει να βρει φόρμουλα που να πείθει την Ουάσιγκτον, να μη θυμώνει τη Μόσχα και να μην εμφανίζει τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ότι υποχωρεί υπό αμερικανική πίεση.

Πρώτη φόρμουλα: χώρα του Κόλπου - ΗΑΕ

Το πιο συζητημένο σενάριο είναι η μεταφορά των S-400 σε τρίτη χώρα του Κόλπου. Η λογική είναι απλή: το σύστημα φεύγει από τον άμεσο τουρκικό έλεγχο, δεν επιστρέφεται ταπεινωτικά στη Ρωσία και η Άγκυρα μπορεί να πει στην Ουάσιγκτον ότι αντιμετωπίζει το βασικό εμπόδιο για τα F-35.

Το σενάριο που γράφτηκε πιο καθαρά στον τουρκικό Τύπο είναι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και συγκεκριμένα το Ντουμπάι. Σύμφωνα με σχετικά δημοσιεύματα, η φόρμουλα θα προέβλεπε μεταφορά των S-400 στα Εμιράτα, ώστε η Τουρκία να ανοίξει τον δρόμο για επανένταξη στο πρόγραμμα των F-35.

Ωστόσο, τα ΗΑΕ έχουν ένα μεγάλο μειονέκτημα από ρωσικής πλευράς: διατηρούν στενές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Αυτό σημαίνει ότι η Μόσχα μπορεί να φοβηθεί πως ευαίσθητη ρωσική τεχνολογία θα μπορούσε κάποια στιγμή να βρεθεί πολύ κοντά σε αμερικανικά ή ισραηλινά χέρια.

Δεύτερη φόρμουλα: Κατάρ

Το Κατάρ είναι πολιτικά πιο κοντά στην Τουρκία. Η Άγκυρα έχει στενή στρατηγική σχέση με τη Ντόχα και διατηρεί στρατιωτική παρουσία στο Κατάρ. Γι’ αυτό, σε τουρκικούς κύκλους θεωρείται μια χώρα που θα μπορούσε θεωρητικά να λειτουργήσει ως «φιλική έξοδος» για τους S-400.

Όμως και εδώ υπάρχει σοβαρό πρόβλημα. Το Κατάρ φιλοξενεί μεγάλη αμερικανική στρατιωτική παρουσία. Για τη Μόσχα, αυτό είναι κόκκινη γραμμή. Η Ρωσία δύσκολα θα δεχθεί να μεταφερθεί ένα τόσο ευαίσθητο σύστημα σε χώρα όπου οι Αμερικανοί έχουν τόσο ισχυρό αποτύπωμα.

Άρα, το Κατάρ είναι βολικό για την Τουρκία, αλλά δύσκολο για τη Ρωσία.

Τρίτη φόρμουλα: άλλη χώρα του Κόλπου

Σύμφωνα με συζητήσεις που μεταδίδονται στα τουρκικά μέσα, υπάρχει και η εκδοχή να μην είναι ούτε τα ΗΑΕ ούτε το Κατάρ, αλλά μια άλλη χώρα του Κόλπου. Αυτό θα μπορούσε να είναι το πιο ευέλικτο σενάριο, εφόσον βρεθεί χώρα που να ικανοποιεί τρεις όρους: να είναι αποδεκτή από την Τουρκία, να μη θεωρείται υπερβολικά κοντά στο Ισραήλ και να μπορεί να δώσει στη Ρωσία εγγυήσεις ότι οι S-400 δεν θα περάσουν σε αμερικανικό τεχνικό έλεγχο.

Αυτό είναι ίσως το σενάριο που αφήνει περισσότερα περιθώρια διαπραγμάτευσης. Δεν έχει ακόμη συγκεκριμένο όνομα, αλλά ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να είναι πιο χρήσιμο στο παζάρι.

Τέταρτη φόρμουλα: Σομαλία

Η Σομαλία έχει ακουστεί επειδή η Τουρκία διαθέτει εκεί σημαντική στρατιωτική παρουσία. Θεωρητικά, οι S-400 θα μπορούσαν να μεταφερθούν σε τουρκική εγκατάσταση εκτός Τουρκίας.

Όμως αυτό είναι από τα λιγότερο πιθανά σενάρια. Πρώτον, η Άγκυρα έχει ήδη διαψεύσει ότι υπάρχει τέτοιος σχεδιασμός. Δεύτερον, η Σομαλία δεν λύνει καθαρά το αμερικανικό νομικό πρόβλημα. Αν οι S-400 παραμείνουν τουρκική ιδιοκτησία, απλώς σε τουρκική βάση εκτός Τουρκίας, τότε η Ουάσιγκτον μπορεί να θεωρήσει ότι η Τουρκία εξακολουθεί να τους κατέχει.

Με άλλα λόγια, η Σομαλία μπορεί να απομακρύνει γεωγραφικά το σύστημα, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι απομακρύνει νομικά το πρόβλημα.

Πέμπτη φόρμουλα: Ιντσιρλίκ

Ένα ακόμη σενάριο που έχει συζητηθεί είναι οι S-400 να παραμείνουν στην Τουρκία, αλλά να τεθούν υπό ειδικό καθεστώς, ενδεχομένως σε χώρο όπως το Ιντσιρλίκ, όπου υπάρχει και νατοϊκή/αμερικανική παρουσία.

Αυτό θα μπορούσε να είναι μια τεχνική λύση ελέγχου και επιτήρησης. Όμως έχει δύο μεγάλα προβλήματα. Για την Ουάσιγκτον, μπορεί να μην αρκεί, διότι η Τουρκία θα εξακολουθεί να κατέχει το σύστημα. Για τη Μόσχα, θα είναι εξαιρετικά ευαίσθητο, γιατί οι S-400 θα βρίσκονται ακόμη πιο κοντά σε αμερικανικό περιβάλλον.

Άρα, το Ιντσιρλίκ μπορεί να λειτουργήσει ως ενδιάμεση ιδέα, αλλά δύσκολα ως τελική λύση.

Έκτη φόρμουλα: επιστροφή στη Ρωσία

Από νομικής πλευράς, η επιστροφή των S-400 στη Ρωσία θα ήταν η πιο καθαρή λύση. Η Τουρκία θα έπαυε να κατέχει το σύστημα και η Μόσχα θα διατηρούσε τον πλήρη έλεγχο της τεχνολογίας.

Όμως πολιτικά είναι δύσκολη φόρμουλα για τον Ερντογάν. Θα μπορούσε να παρουσιαστεί στο εσωτερικό ως υποχώρηση απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και ως παραδοχή ότι η αγορά των S-400 οδήγησε τελικά σε στρατηγικό αδιέξοδο.

Γι’ αυτό, αν και η επιστροφή στη Ρωσία είναι ίσως η πιο καθαρή λύση για την Ουάσιγκτον και τη Μόσχα, είναι από τις πιο δύσκολες για την πολιτική εικόνα της Άγκυρας.

Έβδομη φόρμουλα: πώληση σε Ινδία ή άλλη χώρα που θέλει S-400

Η Σοζτζού αναφέρει ότι στο τραπέζι υπάρχει και η ιδέα πώλησης των S-400 στην Ινδία ή σε άλλη χώρα που βρίσκεται σε αναμονή για την απόκτηση του ρωσικού συστήματος.

Αυτό το σενάριο είναι πιο κοντά στα συμφέροντα της Μόσχας, γιατί το σύστημα θα κατέληγε σε χώρα που ήδη έχει ή επιδιώκει αμυντική συνεργασία με τη Ρωσία. Θα μείωνε τον κίνδυνο αμερικανικής πρόσβασης και θα επέτρεπε στη Μόσχα να παρουσιάσει τη λύση ως εμπορική αναδιάταξη, όχι ως υποχώρηση.

Το πρόβλημα είναι ότι χρειάζεται σύνθετη συμφωνία: Τουρκία, Ρωσία, τρίτη χώρα και, εμμέσως, αποδοχή από τις ΗΠΑ ότι η Τουρκία πλέον δεν κατέχει τους S-400.

Ποια φόρμουλα είναι πιο πιθανή;

Με τα σημερινά δεδομένα, το πιο πιθανό σενάριο φαίνεται να είναι μια φόρμουλα τρίτης χώρας — πιθανότατα στον Κόλπο — αλλά όχι απαραίτητα τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.

Η Σομαλία είναι λιγότερο πιθανή, επειδή δεν λύνει καθαρά το νομικό ζήτημα της κατοχής. Το Κατάρ είναι πολιτικά βολικό για την Τουρκία, αλλά δύσκολο για τη Μόσχα λόγω της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας. Τα ΗΑΕ έχουν εμφανιστεί ως συγκεκριμένο σενάριο, αλλά οι σχέσεις τους με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ δημιουργούν ρωσικές επιφυλάξεις.

Η επιστροφή στη Ρωσία ή η πώληση σε χώρα όπως η Ινδία θα ήταν πιο κοντά στα ρωσικά συμφέροντα και πιο καθαρή νομικά. Όμως για την Τουρκία θα είχε μεγαλύτερο πολιτικό κόστος.

Γι’ αυτό η πιο πιθανή λύση είναι ένας συμβιβασμός: μεταφορά ή μεταβίβαση των S-400 σε τρίτη χώρα, με ρωσική έγκριση, αυστηρές εγγυήσεις μη πρόσβασης των Αμερικανών και τέτοια νομική διατύπωση ώστε η Ουάσιγκτον να μπορεί να πει στο Κογκρέσο ότι η Τουρκία δεν κατέχει πλέον το σύστημα.

Το παζάρι, επομένως, έχει τρία κλειδιά: η Άγκυρα θέλει F-35 χωρίς να φανεί ότι υποχωρεί, η Ουάσιγκτον θέλει τους S-400 εκτός τουρκικού ελέγχου και η Μόσχα θέλει να διασφαλίσει ότι το ρωσικό σύστημα δεν θα πέσει στα χέρια των Αμερικανών.

Με απλά λόγια: το πιθανότερο σενάριο είναι Κόλπος με ρωσικές εγγυήσεις. Το πιο βολικό για τη Μόσχα είναι Ρωσία ή Ινδία. Το λιγότερο πιθανό είναι η Σομαλία. Και το τελικό όνομα θα εξαρτηθεί από το τι θα μπορέσει να πουλήσει ο Ερντογάν ταυτόχρονα στον Τραμπ και στον Πούτιν.

Φόρμουλα για να φύγουν οι S-400 από το τουρκικό οπλοστάσιο και να ανοίξει ο δρόμος για την άρση των αμερικανικών κυρώσεων CAATSA φέρεται να συζητείται μεταξύ Άγκυρας και Ουάσιγκτον, σύμφωνα με αποκαλυπτικό δημοσίευμα της τουρκικής εφημερίδας Χουριέτ/

Το σενάριο που βρίσκεται στο τραπέζι, όπως γράφει η εφημερίδα, προβλέπει ακόμη και πώληση του ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος S-400 σε τρίτη χώρα, με ισχυρότερη εκδοχή τη μεταβίβασή του σε χώρα του Κόλπου.

Η υπόθεση θεωρείται κομβική, καθώς οι S-400 παραμένουν το βασικό εμπόδιο για την άρση των κυρώσεων CAATSA, αλλά και για την επανεκκίνηση της συζήτησης γύρω από τα F-35.

Σύμφωνα με τη Χουριέτ, Άγκυρα και Ουάσιγκτον συζητούν πλέον έναν οδικό χάρτη για δύο από τους πιο κρίσιμους φακέλους στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις: την άρση των κυρώσεων CAATSA και την πιθανή επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35.

Το μεγάλο αγκάθι των S-400

Οι κυρώσεις CAATSA επιβλήθηκαν στην Τουρκία τον Δεκέμβριο του 2020, μετά την αγορά των S-400 από τη Ρωσία. Σύμφωνα με τη Χουριέτ, για να αρθούν οι κυρώσεις, ο Αμερικανός πρόεδρος θα πρέπει να πιστοποιήσει στο Κογκρέσο ότι η Τουρκία δεν έχει πλέον τους S-400 στο οπλοστάσιό της, ότι το σύστημα δεν βρίσκεται σε τουρκικό έδαφος και ότι η Άγκυρα δεν θα προχωρήσει σε νέα ανάλογη αγορά από τη Ρωσία.

Η εφημερίδα αναφέρει ότι η Ουάσιγκτον δεν φαίνεται να αποδέχεται λύσεις τύπου «αποθήκευση υπό αμερικανική επιτήρηση» ή αφαίρεση μηχανισμών ενεργοποίησης, εφόσον οι S-400 παραμένουν στην Τουρκία.

Το κριτήριο των ΗΠΑ, όπως σημειώνεται, είναι σαφές: οι S-400 δεν πρέπει να βρίσκονται πλέον στο τουρκικό απόθεμα.

Σενάριο μεταβίβασης σε χώρα του Κόλπου

Κατά τη Hürriyet, στο τραπέζι βρίσκεται η πώληση των S-400 σε τρίτη χώρα. Το επικρατέστερο σενάριο που συζητείται είναι η μεταβίβαση του συστήματος σε χώρα του Κόλπου, χωρίς να κατονομάζεται ποια.

Ωστόσο, η υπόθεση δεν εξαρτάται μόνο από την Τουρκία και τις ΗΠΑ. Στο παιχνίδι μπαίνει και η Μόσχα, καθώς, λόγω της συμφωνίας τελικού χρήστη, η Άγκυρα δεν μπορεί να μεταβιβάσει τους S-400 χωρίς ρωσική έγκριση.

Η Χουριέτ υποστηρίζει ότι η τουρκική πλευρά έχει ήδη βολιδοσκοπήσει τη Ρωσία και ότι η Μόσχα, επί της αρχής, δεν εμφανίζεται αρνητική απέναντι σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο.

Η άρση των CAATSA δεν λύνει μόνη της τα F-35

Παρά τη σημασία της άρσης των κυρώσεων, η Χουριέτ επισημαίνει ότι αυτό δεν αρκεί από μόνο του για την επιστροφή της Τουρκίας στα F-35.

Η αποπομπή της Τουρκίας από το πρόγραμμα συνδέθηκε με τους S-400, αλλά δεν ήταν απλώς αποτέλεσμα των κυρώσεων CAATSA. Το αμερικανικό Κογκρέσο είχε επιβάλει ξεχωριστούς περιορισμούς μέσω αμυντικών νόμων, μπλοκάροντας την παράδοση των F-35 στην Τουρκία.

Γι’ αυτό, σύμφωνα με το δημοσίευμα, θα χρειαστεί ξεχωριστή πολιτική, νομική και τεχνική διαδικασία. Η αμερικανική κυβέρνηση θα πρέπει να ενημερώσει το Κογκρέσο ότι η Τουρκία πληροί πλέον τις προϋποθέσεις και ότι δεν υπάρχει νομικό εμπόδιο για την επανεξέταση του φακέλου.

Πρώτα τα έξι F-35 που πλήρωσε η Τουρκία

Εάν η διαδικασία προχωρήσει, πρώτο θέμα στην ατζέντα θα είναι, σύμφωνα με τη Χουριέτ, τα έξι F-35 που η Τουρκία έχει ήδη πληρώσει αλλά δεν παρέλαβε ποτέ.

Το πρώτο αεροσκάφος είχε παραχθεί το 2018 και το έκτο ολοκληρώθηκε το 2019. Μετά την αποπομπή της Τουρκίας από το πρόγραμμα, τα μαχητικά παρέμειναν στις ΗΠΑ.

Η εφημερίδα αναφέρει ότι στην Ουάσιγκτον εξετάζεται ως ενδιάμεση λύση η παράδοση αυτών των έξι αεροσκαφών, πριν από οποιαδήποτε πλήρη επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα.

Ακόμη κι έτσι, θα απαιτηθούν τεχνικά βήματα: συντήρηση των αεροσκαφών που βρίσκονται εδώ και χρόνια στις ΗΠΑ, εκπαίδευση νέων πιλότων, επαναπιστοποίηση τεχνικού προσωπικού και αναβάθμιση υποδομών.

Ανοιχτό παραμένει επίσης το καθεστώς πιθανής επιστροφής της Τουρκίας: αν δηλαδή θα επανέλθει ως συμπαραγωγός χώρα ή απλώς ως πελάτης.

Προχωρούν οι κινητήρες για το KAAN

Σύμφωνα με τη Χουριέτ, ο φάκελος που κινείται ταχύτερα είναι αυτός των κινητήρων για το τουρκικό μαχητικό KAAN.

Η διαδικασία για την αμερικανική άδεια εξαγωγής φέρεται να βρίσκεται στο τελικό στάδιο. Η συμφωνία, αξίας άνω των 700 εκατομμυρίων δολαρίων, προβλέπει την παράδοση 80 κινητήρων στην Τουρκία.

Με δύο κινητήρες ανά αεροσκάφος, η συμφωνία αυτή θα επιτρέψει την παραγωγή των πρώτων 40 μαχητικών KAAN.

Η Τουρκία συνεχίζει παράλληλα την ανάπτυξη πλήρως εγχώριου κινητήρα, όμως οι αρμόδιες πηγές θεωρούν πιο ρεαλιστικό ορίζοντα για μαζική παραγωγή μετά το 2035.

Κατά τη Χουριέτ, η πιθανή αμερικανική έγκριση για τους κινητήρες στέλνει και πολιτικό μήνυμα: ότι οι ΗΠΑ είναι έτοιμες να ξανανοίξουν τη συνεργασία με την Τουρκία στην αμυντική βιομηχανία, αλλά όχι απευθείας από τον πιο ευαίσθητο φάκελο, δηλαδή τα F-35.

Σε αναμονή και τα F-16

Στο ίδιο ρεπορτάζ γίνεται αναφορά και στα F-16. Η Τουρκία, σύμφωνα με τη Χουριέτ, έχει εγκαταλείψει τα κιτ εκσυγχρονισμού, αλλά στο τραπέζι παραμένει η αγορά 40 νέων F-16, για τα οποία έχει ήδη καταβληθεί προκαταβολή.

Οι ΗΠΑ φέρονται να θέλουν να εντάξουν στο πακέτο πρόσθετα κόστη παραγωγής και νέα συστήματα αποστολής, γεγονός που έχει ανοίξει νέο γύρο διαπραγμάτευσης.

Η Χουριέτ εκτιμά ότι, εάν υπάρξει πρόοδος στα CAATSA και στα F-35, τότε και το πακέτο των F-16 μπορεί να επανεξεταστεί.

Ανοιχτή άφησε ξανά την πόρτα για την επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35 ο Ντόναλντ Τραμπ, κατά τη συνέντευξη Τύπου που παραχώρησε μετά τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα.

Απαντώντας σε ερώτηση τουρκικού μέσου για το εάν ΗΠΑ και Τουρκία κατέληξαν σε κάποια κατανόηση σχετικά με τα F-35 και το μέλλον της αμυντικής συνεργασίας, ο Αμερικανός πρόεδρος εμφανίστηκε ιδιαίτερα θετικός απέναντι στον Ταγίπ Ερντογάν, χωρίς ωστόσο να ανακοινώσει οριστική απόφαση.

«Μιλούν για το αεροσκάφος F-35. Είναι το καλύτερο αεροσκάφος και όλοι το θέλουν. Πρέπει να αποφασίσουμε σε ποιον θα το δώσουμε», δήλωσε ο Τραμπ.

Στη συνέχεια, όμως, έδειξε καθαρά την κατεύθυνση των σκέψεών του: «Η τάση μου είναι να πω ότι έκανε ό,τι έπρεπε. Μας βοήθησε με πολλούς τρόπους», είπε για τον Τούρκο πρόεδρο.

Ο Τραμπ υποστήριξε ακόμη ότι ο Ερντογάν έμεινε εκτός της σύγκρουσης με το Ιράν κατόπιν δικού του αιτήματος, παρότι, όπως είπε, «δεν είναι μεγάλος θαυμαστής του Νετανιάχου και του Ισραήλ».

«Θα μπορούσε να μπει πολύ εύκολα σε αυτόν τον πόλεμο και δεν το έκανε, μετά από δικό μου αίτημα. Έμεινε εκτός. Ήταν πολύ καλός σύμμαχος», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Ο Αμερικανός πρόεδρος μίλησε με θερμά λόγια για την Τουρκία, χαρακτηρίζοντάς την «πολύ μεγάλη χώρα», «πολύ ισχυρή στρατιωτικά» και «τη δεύτερη πιο ισχυρή χώρα στο ΝΑΤΟ».

Παράλληλα, παρουσίασε τις σχέσεις ΗΠΑ–Τουρκίας ως μία από τις καλύτερες διμερείς σχέσεις της Ουάσιγκτον σήμερα. «Έχουμε μία σπουδαία σχέση. Είναι μία από τις καλύτερες σχέσεις μας», είπε, προσθέτοντας ότι η σχέση αυτή είχε επιδεινωθεί επί Τζο Μπάιντεν, αλλά «άλλαξε» μετά τις αμερικανικές εκλογές.

Ο Τραμπ αναφέρθηκε και στην υπόθεση του πάστορα Μπράνσον, υπενθυμίζοντας ότι επί της πρώτης του θητείας είχε ζητήσει από τον Ερντογάν την απελευθέρωσή του. «Τον κάλεσα και τον άφησε ελεύθερο», είπε, χρησιμοποιώντας το περιστατικό ως παράδειγμα της προσωπικής του σχέσης με τον Τούρκο πρόεδρο.

Στην ίδια συνέντευξη Τύπου, ο Τραμπ ευχαρίστησε τον Ερντογάν για τη φιλοξενία της Συνόδου του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, κάνοντας λόγο για «εξαιρετικά επιτυχημένη σύνοδο» και για «απίστευτη ενότητα» μεταξύ των ηγετών της Συμμαχίας.

Ο Αμερικανός πρόεδρος επέμεινε επίσης στον στόχο αύξησης των αμυντικών δαπανών των συμμάχων στο 5% του ΑΕΠ, υποστηρίζοντας ότι οι χώρες του ΝΑΤΟ κινούνται πλέον προς αυτή την κατεύθυνση και ότι μεγάλο μέρος των νέων εξοπλιστικών δαπανών θα κατευθυνθεί σε αμερικανικά οπλικά συστήματα.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε σε Patriot, Tomahawk, drones και νέες αμυντικές συμφωνίες με αμερικανικές εταιρείες, λέγοντας ότι η αμερικανική αμυντική βιομηχανία θα είναι ο μεγάλος κερδισμένος από την αύξηση των δαπανών στην Ευρώπη και τον Καναδά.

Για το Ιράν, ο Τραμπ υιοθέτησε σκληρή ρητορική, ισχυριζόμενος ότι η στρατιωτική του ικανότητα έχει «σχεδόν καταστραφεί» και ότι η Τεχεράνη δεν θα αποκτήσει ποτέ πυρηνικό όπλο. «Αν μας χτυπήσουν, θα τους χτυπήσουμε δέκα φορές πιο δυνατά», είπε, χωρίς να αποκλείσει νέα πλήγματα, αν χρειαστεί.

Το μήνυμα, πάντως, που κρατά η Άγκυρα είναι η δημόσια τοποθέτηση του Αμερικανού προέδρου για τα F-35. Ο Τραμπ δεν ανακοίνωσε συμφωνία, αλλά για πρώτη φορά έδειξε τόσο ανοιχτά ότι βλέπει θετικά την τουρκική επιστροφή στο πρόγραμμα, συνδέοντάς την με τη στάση του Ερντογάν στη σύγκρουση με το Ιράν και με τη συνολικότερη αμερικανοτουρκική σχέση.

Συναγερμό σε Ελλάδα και Ισραήλ βλέπει η Χουριέτ μετά τις δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ στην Άγκυρα για τα F-35 και τις κυρώσεις CAATSA κατά της Τουρκίας. Σύμφωνα με την τουρκική εφημερίδα, ο Αμερικανός πρόεδρος όχι μόνο άνοιξε την πόρτα για την πώληση των F-35 στην Άγκυρα, αλλά εμφανίζεται αποφασισμένος να κινηθεί γρήγορα, ακόμη και πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου στις ΗΠΑ.

Η Χουριέτ γράφει ότι η δήλωση Τραμπ πως «θα άρουμε τις κυρώσεις, ήρθε η ώρα» προκάλεσε έντονη ανησυχία σε Αθήνα και Τελ Αβίβ, καθώς η άρση των CAATSA θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για την επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35.

Ο Τραμπ, σύμφωνα με την εφημερίδα, μετά τη συνάντησή του με τον Ταγίπ Ερντογάν στην Άγκυρα, έστειλε σαφές μήνυμα υπέρ της Τουρκίας λέγοντας:
«Δεν θέλουμε να επιβάλλουμε κυρώσεις στους φίλους μας».

Η Χουριέτ σημειώνει ότι ο Αμερικανός πρόεδρος απέρριψε και τις ανησυχίες για τους ρωσικούς S-400, λέγοντας ότι δεν έχει «καμία ανησυχία» για την Τουρκία και ότι οι σχέσεις των δύο χωρών είναι «ίσως καλύτερες από ποτέ».

Η εφημερίδα υπενθυμίζει ότι η Άγκυρα αποκλείστηκε από το πρόγραμμα των F-35 μετά την παραλαβή των S-400 το 2019, ενώ οι κυρώσεις CAATSA επιβλήθηκαν το 2020. Από τότε, η Τουρκία ζητά την επιστροφή της στο πρόγραμμα ή την επίλυση του ζητήματος των αεροσκαφών για τα οποία είχε ήδη καταβάλει περίπου 1,4 δισ. δολάρια.

Το πιο κρίσιμο σημείο, σύμφωνα με τη Χουριέτ, είναι το χρονοδιάγραμμα. Η εφημερίδα επικαλείται ισραηλινά μέσα, όπως το N12 και το KAN, που υποστηρίζουν ότι ο Τραμπ θέλει να ολοκληρώσει την άρση των κυρώσεων και να ανοίξει τον δρόμο για τα F-35 πριν από τις αμερικανικές ενδιάμεσες εκλογές.

Η τουρκική εφημερίδα τονίζει ότι η διαδικασία δεν θα είναι απλή, καθώς οποιαδήποτε κίνηση για άρση των κυρώσεων θα περάσει από τον έλεγχο του Κογκρέσου, όπου ενδέχεται να υπάρξουν αντιδράσεις.

Μάλιστα, σύμφωνα με το δημοσίευμα, ο Ρεπουμπλικανός γερουσιαστής Λίντσεϊ Γκρέιαμ, στενός σύμμαχος του Τραμπ, φέρεται να προειδοποίησε ότι μια τέτοια κίνηση μπορεί να συναντήσει αντίσταση στο Κογκρέσο.

Η Χουριέτ γράφει επίσης ότι Ελλάδα και Ισραήλ έχουν ήδη περάσει στην αντεπίθεση. Σύμφωνα με την εφημερίδα, η Αθήνα και το Τελ Αβίβ έχουν εντείνει τις πιέσεις τους στην Ουάσιγκτον, προσπαθώντας να μπλοκάρουν την πώληση των F-35 στην Τουρκία.

Η εφημερίδα επικαλείται την ισραηλινή Maariv, σύμφωνα με την οποία η Ελλάδα έχει μεταφέρει στην αμερικανική κυβέρνηση την αντίθεσή της στην πώληση των μαχητικών στην Άγκυρα.

Για το Ισραήλ, όπως αναφέρει η Χουριέτ, η ανησυχία συνδέεται με την αεροπορική υπεροχή του στην περιοχή. Για την Ελλάδα, το θέμα αφορά άμεσα τις ισορροπίες σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο.

Η Χουριέτ παρουσιάζει την πιθανή επιστροφή της Τουρκίας στα F-35 ως κίνηση που μπορεί να αλλάξει τους συσχετισμούς ισχύος στην περιοχή και να ενισχύσει σημαντικά την τουρκική Πολεμική Αεροπορία.

Το δημοσίευμα βάζει στο ίδιο κάδρο και το ευρύτερο πακέτο αμυντικής συνεργασίας Τουρκίας–ΗΠΑ: την αγορά νέων F-16, τον εκσυγχρονισμό παλαιότερων αεροσκαφών και τους αμερικανικούς κινητήρες για το τουρκικό μαχητικό KAAN.

Σύμφωνα με τη Χουριέτ, η Τουρκία επιδιώκει την αγορά 40 νέων F-16 και την αναβάθμιση περίπου 150 παλαιότερων μαχητικών, ενώ θέλει να εξασφαλίσει και κινητήρες για το KAAN, ένα πρόγραμμα που η Άγκυρα θεωρεί στρατηγικής σημασίας.

Το συμπέρασμα της Χουριέτ είναι ξεκάθαρο: η συνάντηση Ερντογάν–Τραμπ στην Άγκυρα μπορεί να ανοίξει νέα σελίδα στις αμυντικές σχέσεις Τουρκίας–ΗΠΑ.

Η Άγκυρα βλέπει ευκαιρία.
Η Αθήνα και το Τελ Αβίβ βλέπουν απειλή.
Και η Ουάσιγκτον ετοιμάζεται για ένα μεγάλο παζάρι με φόντο τα F-35, τους S-400 και τις κυρώσεις CAATSA.

Με δύο φράσεις ενώπιον του Ταγίπ Ερντογάν, ο Ντόναλντ Τραμπ άνοιξε ξανά τα δύο μεγάλα κεφάλαια που καίνε την Τουρκία: τα F-35 και την άρση των αμερικανικών κυρώσεων.

Στο περιθώριο της 36ης Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ, ο Αμερικανός πρόεδρος συναντήθηκε με τον Ταγίπ Ερντογάν στο προεδρικό συγκρότημα στην Άγκυρα και εμφανίστηκε πιο θερμός από ποτέ απέναντι στον Τούρκο πρόεδρο.

Ο Ερντογάν, στις πρώτες του δηλώσεις, υποδέχθηκε τον Τραμπ λέγοντας ότι η επίσκεψή του δίνει «ξεχωριστή δύναμη» στην Τουρκία και στη Σύνοδο.

«Η επίσκεψη του κ. Τραμπ μάς έδωσε ξεχωριστή δύναμη. Του λέω καλώς ήρθατε. Θέλω να εκφράσω πόσο σημαντική είναι αυτή η επίσκεψη. Το γεγονός ότι η Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ πραγματοποιείται σήμερα στην Άγκυρα και ότι όλοι οι ηγέτες βρίσκονται στη χώρα μας, μας δίνει ιδιαίτερη ισχύ», δήλωσε ο Τούρκος πρόεδρος.

Ο Τραμπ, από την πλευρά του, δεν έκρυψε τον θαυμασμό του για τον Ερντογάν.

«Αν δεν ήταν ο Ερντογάν, δεν θα ερχόμουν στο ΝΑΤΟ», είπε χαρακτηριστικά.

Και συνέχισε σε ακόμη πιο προσωπικό τόνο:

«Είμαστε δύο υπέροχοι φίλοι. Ο Ερντογάν κάνει εξαιρετική δουλειά. Όλοι οι δρόμοι είναι ολοκαίνουργιοι, σας σέβονται σε όλο τον κόσμο. Οι σχέσεις μας είναι πολύ καλές. Με τον Ερντογάν έχουμε χημεία. Η Τουρκία είναι πολύ ισχυρή και στρατιωτικά. Ο κ. Ερντογάν είναι πραγματικά ένα πολύ σημαντικό πρόσωπο. Τρέφω μεγάλο σεβασμό για εκείνον».

Ο Αμερικανός πρόεδρος πρόσθεσε ότι οι δύο πλευρές θα συζητήσουν θέματα που αφορούν τα συμφέροντα και των δύο χωρών, ενώ ανέφερε πως στην ατζέντα θα βρεθεί και το Ιράν.

«Θα μιλήσουμε και για το Ιράν. Έχουμε πολλές εμπορικές σχέσεις με την Τουρκία, έχουμε κάνει εξαιρετικές δουλειές μαζί. Είναι τιμή μας να είμαστε μαζί σας», είπε.

Το πραγματικό πολιτικό βάρος, όμως, ήρθε όταν ο Τραμπ ρωτήθηκε για τα F-35.

«Πρέπει να πάρουμε μια απόφαση για τα F-35. Είναι μια απόφαση που πρέπει να λάβουμε εμείς. Έχουμε πολύ καλή σχέση με την Τουρκία. Τα F-35 είναι υπέροχα. Είναι ένα θέμα που μπορούμε να εξετάσουμε», δήλωσε.

Σε άλλη αποστροφή του, ο Τραμπ εμφανίστηκε ακόμη πιο ανοιχτός:

«Όλοι λένε: γιατί να μην το κάνουμε; Η Τουρκία είναι πιστή, περισσότερο από πολλές άλλες χώρες. Το F-35 είναι το καλύτερο αεροσκάφος στον κόσμο και θα το εξετάσουμε».

Η δήλωση αυτή έπεσε σαν βόμβα στην Άγκυρα, καθώς η Τουρκία είχε αποβληθεί από το πρόγραμμα των F-35 μετά την αγορά των ρωσικών S-400, ενώ οι αμερικανικές κυρώσεις CAATSA είχαν παγώσει κρίσιμες αμυντικές συνεργασίες ανάμεσα στις δύο χώρες.

Ο Ερντογάν έσπευσε να υπενθυμίσει ότι η Άγκυρα περιμένει εδώ και χρόνια την αμερικανική δέσμευση.

«Το θέμα των F-35 δεν είναι νέο για εμάς. Το είχαμε συζητήσει και παλαιότερα με τις ΗΠΑ. Είχαμε πάρει υπόσχεση για τα 5 αεροσκάφη και ο κ. Τραμπ έχει επίσης δώσει τον λόγο του. Γνωρίζω ότι στις συνομιλίες που θα έχουμε με τους ηγέτες θα δοκιμάσουμε θετικά αυτή τη δέσμευση. Ο Τραμπ κρατά πάντα τον λόγο του. Πιστεύω ότι από τη Σύνοδο θα βγει μια ευνοϊκή απόφαση», είπε ο Τούρκος πρόεδρος.

Ακόμη πιο ηχηρή, όμως, ήταν η αναφορά του Τραμπ στις κυρώσεις.

Ο Αμερικανός πρόεδρος δήλωσε ότι οι κυρώσεις CAATSA θα αρθούν, στέλνοντας μήνυμα πλήρους επανεκκίνησης στις σχέσεις με την Άγκυρα.

«Δεν θέλουμε να επιβάλλουμε κυρώσεις στους φίλους μας. Αίρουμε τις κυρώσεις. Εργαζόμαστε σε πολύ στενή συνεργασία», ανέφερε ο Τραμπ.

Η φράση αυτή ήταν ακριβώς αυτό που ήθελε να ακούσει η Άγκυρα. Για την Τουρκία, η άρση των κυρώσεων δεν είναι απλώς ένα διπλωματικό θέμα. Είναι το κλειδί για να ξεμπλοκάρουν εξοπλιστικά προγράμματα, τεχνολογικές συνεργασίες και κρίσιμα αμυντικά σχέδια, μεταξύ αυτών και οι κινητήρες για το τουρκικό μαχητικό KAAN.

Με άλλα λόγια, η συνάντηση Ερντογάν - Τραμπ δεν ήταν μια τυπική διμερής επαφή στο περιθώριο της Συνόδου του ΝΑΤΟ. Ήταν το άνοιγμα ενός μεγάλου παζαριού ανάμεσα στην Άγκυρα και την Ουάσιγκτον.

Στην ατζέντα των δύο ηγετών βρίσκονται τα F-35, η άρση των κυρώσεων, η αμυντική συνεργασία, το τουρκικό μαχητικό KAAN, το Ιράν, η Γάζα, η Ουκρανία και ο ρόλος της Τουρκίας στη νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας του ΝΑΤΟ.

Ο Ερντογάν δήλωσε ότι η Τουρκία επιδιώκει να συμβάλει και στην εξομάλυνση των σχέσεων Ιράν - ΗΠΑ.

«Προσπαθούμε να δούμε πώς μπορούμε να φέρουμε τις σχέσεις Ιράν - ΗΠΑ σε ένα νέο επίπεδο. Θα κάνουμε ό,τι μπορούμε και θα συνεχίσουμε να εργαζόμαστε για την παγκόσμια ειρήνη», ανέφερε.

Για τη Γάζα, ο Τούρκος πρόεδρος είπε ότι θα συζητήσει το θέμα με τον «πολύτιμο φίλο» του, όπως αποκάλεσε τον Τραμπ, εκφράζοντας την ελπίδα ότι η Σύνοδος μπορεί να οδηγήσει σε απόφαση υπέρ της ειρήνης στην περιοχή.

Η 36η Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ ξεκίνησε στην Άγκυρα με το Φόρουμ Αμυντικής Βιομηχανίας, όπου στο επίκεντρο βρίσκονται η διατλαντική αμυντική παραγωγή, οι επενδύσεις και η ενίσχυση των στρατιωτικών δυνατοτήτων της Συμμαχίας.

Για την Τουρκία, όμως, το πραγματικό γεγονός ήταν η εικόνα Ερντογάν - Τραμπ μπροστά στις κάμερες.

Ο Τραμπ δήλωσε ότι έχει «χημεία» με τον Ερντογάν, ότι δεν θα ερχόταν στο ΝΑΤΟ χωρίς εκείνον, ότι τα F-35 μπορούν να εξεταστούν και ότι οι κυρώσεις αίρονται.

Και η Άγκυρα πήρε ακριβώς το μήνυμα που ήθελε: το μεγάλο παζάρι με την Ουάσιγκτον μόλις ξανάνοιξε.

Στην πρόθεση του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ να ανοίξει τον δρόμο για την επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των μαχητικών αεροσκαφών F-35 αναφέρονται οι New York Times, επικαλούμενοι τέσσερις ανώτερους αξιωματούχους της αμερικανικής κυβέρνησης.

Σύμφωνα με το δημοσίευμα, ο Τραμπ αναμένεται να ενημερώσει προσωπικά τον Πρόεδρο της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, κατά τη συνάντησή τους, ότι είναι έτοιμος να επιτρέψει την επανένταξη της Άγκυρας στο πρόγραμμα των F-35.

Ωστόσο, όπως επισημαίνουν οι New York Times, στο εσωτερικό της αμερικανικής κυβέρνησης εξακολουθούν να υπάρχουν διαφορετικές προσεγγίσεις για το πώς μπορεί να ξεπεραστούν οι νομικοί περιορισμοί που έχει επιβάλει το Κογκρέσο μετά τον αποκλεισμό της Τουρκίας από το πρόγραμμα, εξαιτίας της αγοράς του ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος S-400.

Το δημοσίευμα αναφέρει ότι εξετάζεται ακόμη και το ενδεχόμενο ανταλλαγής επιστολών μεταξύ Τραμπ και Ερντογάν, ως μέρος μιας διαδικασίας που θα μπορούσε να διευκολύνει την υπέρβαση των σχετικών νομικών εμποδίων.

Υπενθυμίζεται ότι τον περασμένο μήνα, κατά τη συνάντησή του με τον Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, στο Οβάλ Γραφείο, ο Ντόναλντ Τραμπ είχε αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας σημαντικής ανακοίνωσης για την Τουρκία. Ερωτηθείς για τα F-35 και τη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, είχε δηλώσει ότι ετοιμάζει για τον Τούρκο πρόεδρο «ένα δώρο που θα τον κάνει πολύ χαρούμενο».

Παράλληλα, ο Αμερικανός πρόεδρος είχε εξάρει τη στρατιωτική ισχύ της Τουρκίας, λέγοντας ότι «ο κόσμος δεν γνωρίζει πόσο μεγάλη στρατιωτική δύναμη είναι η Τουρκία. Διαθέτουν έναν πολύ ισχυρό στρατό».

Αναφερόμενος, τέλος, στην απόφασή του να συμμετάσχει στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, ο Τραμπ είχε αποκαλύψει ότι ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν τον κάλεσε προσωπικά να δώσει το «παρών», προσθέτοντας: «Επειδή σέβομαι τον Πρόεδρο Ερντογάν, θα παρευρεθώ στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ».

Νέα κινητικότητα βλέπει ο τουρκικός Τύπος  γύρω από την τουρκική αντιαεροπορική άμυνα, με τη Γαλλία να εμφανίζεται πλέον πιο ανοιχτή στην πιθανή πώληση του γαλλοϊταλικού συστήματος SAMP/T στην Τουρκία, μετά από χρόνια πολιτικών ενστάσεων.

Σύμφωνα με τη Μιλλιέτ, η οποία επικαλείται διεθνές πρακτορείο, το Παρίσι φαίνεται να αλλάζει στάση απέναντι σε ένα πρόγραμμα που για χρόνια είχε «παγώσει» λόγω των εντάσεων στις σχέσεις Γαλλίας–Τουρκίας για τη Συρία, τη Λιβύη και την Ανατολική Μεσόγειο.

Η αλλαγή αυτή φέρεται να προέκυψε μετά τις συνομιλίες του Γάλλου προέδρου Εμανουέλ Μακρόν με την Ιταλίδα πρωθυπουργό Τζόρτζια Μελόνι στη σύνοδο της 25ης Ιουνίου, ενόψει και της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Τουρκία.

Πηγή που γνωρίζει τις συνομιλίες φέρεται να δήλωσε ότι «παλαιότερα υπήρχε σαφής απροθυμία, ενώ τώρα υπάρχει ένα άνοιγμα». Σύμφωνα με το ίδιο ρεπορτάζ, αν και εξακολουθούν να υπάρχουν επιφυλάξεις, το Παρίσι φαίνεται να βάζει σε δεύτερη μοίρα μέρος των πολιτικών αντιρρήσεων που εμπόδιζαν μέχρι σήμερα την πρόοδο.

Η Μιλλιέτ γράφει επίσης ότι το θέμα συζητήθηκε και στην τηλεφωνική επικοινωνία που είχαν στις 3 Ιουλίου ο Τούρκος πρόεδρος Ταγίπ Ερντογάν και η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι.

Το SAMP/T, που αναπτύσσεται από τη γαλλοϊταλική κοινοπραξία Eurosam, θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά συστήματα αντιαεροπορικής και αντιπυραυλικής άμυνας. Η Άγκυρα το εξετάζει στο πλαίσιο της προσπάθειάς της να ενισχύσει την πολυεπίπεδη αεράμυνά της, μαζί με άλλες επιλογές όπως τα αμερικανικά Patriot.

Ο Τούρκος υπουργός Άμυνας Γιασάρ Γκιουλέρ είχε δηλώσει τον Ιούνιο ότι η Τουρκία αξιολογεί διαφορετικές επιλογές, μεταξύ των οποίων τα Patriot και τα SAMP/T, υπογραμμίζοντας ότι η Άγκυρα ενδιαφέρεται για συνεργασίες που θα περιλαμβάνουν μεταφορά τεχνολογίας και κοινή παραγωγή.

Η Τουρκία, η Γαλλία και η Ιταλία είχαν ξεκινήσει από το 2017-2018 συνομιλίες για πιθανή συνεργασία σε σύστημα αεράμυνας μεγάλου βεληνεκούς, με προοπτική κοινής ανάπτυξης και παραγωγής. Όμως οι πολιτικές κρίσεις μεταξύ Άγκυρας και Παρισιού οδήγησαν το πρόγραμμα σχεδόν σε ακινησία.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η πολιτική ανάγνωση που κάνει ο τουρκικός Τύπος. Η Μιλλιέτ, συνδέοντας το θέμα με τις πρόσφατες εξελίξεις στις ΗΠΑ, υποστηρίζει ότι το ελληνικό λόμπι εμφανίζεται πλέον λιγότερο αποτελεσματικό στο να εμποδίζει αμυντικές κινήσεις υπέρ της Τουρκίας.

Η εφημερίδα επικαλείται δημοσίευμα της «Καθημερινής», σύμφωνα με το οποίο η απόφαση της κυβέρνησης Τραμπ να προχωρήσει σε νέες αμυντικές πωλήσεις προς την Τουρκία έχει προκαλέσει ρωγμές στη συνοχή του ελληνικού λόμπι στο Κογκρέσο. Στο τουρκικό αφήγημα, η νέα αυτή εικόνα παρουσιάζεται ως ένδειξη ότι η Άγκυρα αποκτά ξανά περιθώρια κινήσεων στην Ουάσιγκτον και στην ευρωπαϊκή αμυντική αγορά.

Το θέμα αναμένεται να βρεθεί και στην ατζέντα της συνάντησης Ερντογάν–Μακρόν στο περιθώριο της Συνόδου του ΝΑΤΟ, όπου οι δύο πλευρές θα συζητήσουν διμερή ζητήματα, αμυντική συνεργασία και τις περιφερειακές ισορροπίες.