Της Κορνηλίας Τσεβίκ Μπαϊβερτιάν
Στην Πόλη, ο γάμος δεν ήταν απλώς μια τελετή, αλλά η αρχή ενός ολόκληρου κύκλου ζωής. Από το δημαρχείο και το πάτημα στο πόδι, μέχρι το ρύζι στην εκκλησία, το μουχαλλεμπιτζίδικο και τη γέννηση των παιδιών, κάθε βήμα κουβαλούσε έθιμα και κοινωνικούς κανόνες που κράτησαν μια κοινότητα όρθια μέσα στον χρόνο.
Μέρος Γ΄
Αφού όλα προχωρούσαν ομαλά κι αποφασίζονταν για το επόμενο βήμα, οι νέοι αποτείνονταν στο δημαρχείο για τον πολιτικό γάμο. Αυτή ήταν μια τελείως τυπική διαδικασία για τους Ρωμιούς και για τις υπόλοιπες μειονότητες της Πόλης. (Ενώ εν αντιθέτως οι περισσότεροι Τούρκοι τελούσαν τον ‘πολιτικό’ τους στο evlendirme dairesi-ληξιαρχείο και σε περίπτωση που είχαν τις δυνατότητες δεξιωνόταν τους καλεσμένους έξω, σε κέντρο, ή σε εστιατόριο κ.λ.π) Στους τούρκικους γάμους αυτού του είδους, η νύφη ερχόταν ντυμένη το νυφικό της κι ο γαμπρός τα γαμπριάτικά του. Αυτοί που προτιμούσαν να συνδυάσουν το επίσημο μέρος του γάμου με την διασκέδαση, ανάλογα με τις οικονομικές τους δυνατότητες, έκαναν γάμο σε ξενοδοχείο ή σε κάποια αίθουσα νυχτερινού κέντρου αλλά με την παρουσία του επίσημου δημόσιου υπάλληλου-εκτελεστή του πολιτικού γάμου. Μετά τον πολιτικό γάμο, όπου υπέγραφε την ένωσή του το ζευγάρι, συνέχιζε η διασκέδαση. Ένα μικρό ποσοστό μελλόνυμφων θεωρούσαν την ευλογία ‘του ιμάμη’απαραίτητη και τελούσαν θρησκευτικό γάμο, πριν ή μετά τον επίσημο πολιτικό. (Ο θρησκευτικός γάμος γίνεται με τους αντικαταστάτες της νύφης και του γαμπρού -όχι των ίδιων αυτοπροσώπως-, και φυσικά με την παρουσία του ιμάμι, ο οποίος ευλογεί τον γάμο.)
Η νύφη πατάει το πόδι του άντρα της
Κατά την τέλεση του πολιτικού γάμου, η νύφη συνηθίζεταινα πατάει δυνατά στο πόδι του άνδρα της, καθώς αυτός απαντά το ‘Ναι!’, στην ερώτηση που του απευθύνει ο υπάλληλος-τελευτής του γάμου: «Δέχεσαι να παντρευτείς την ‘τάδε’ και να μοιραστείς το υπόλοιπο της ζωής σου υπό κάθε περίσταση; στην αρρώστια, στην ανέχεια, και στην ευημερία;». Παρουσία των δυο μαρτύρων που εκπροσωπούν το ζευγάρι και υπογράφουν στο συμφωνητικό γάμου, επικυρώνεται ο δεσμός και ανακοινώνεται από τον τελευτήότι στο εξής ‘οι νέοι είναι παντρεμένοι’. Κατόπιν με την σειρά τους οι καλεσμένοι συγχαίρουν το ζευγάρι, το οποίο περιμένει πανέτοιμο να δεχθεί τα συγχαρίκια κάπου στο προαύλιο της αίθουσας, διότι ακολουθεί ο επόμενος γάμος και η αίθουσα ξαναγεμίζει με τους προσκεκλημένους. Πρέπει να προσθέσω ότι, στους γάμους όπου ο ένας από τους δύο νέους είναι Τούρκος ή Εβραίος συνήθως η νύφη ντύνεται το νυφικό της και δεν ακολουθεί ο εκκλησιασμός. Επίσης στους μεικτούς γάμους, κατά την πατριαρχική αντίληψη, η θρησκευτική τελετουργία του γάμου γίνεται σύμφωνα με το θρήσκευμα του άνδρα. (Σπάνιες ήταν και είναι οι περιπτώσεις όπου συνέβη το αντίθετο. Όπως, ακολουθούν το ίδιο πρότυπο και οι επόμενες τελετουργίες που αφορούν στην σχέση του ζευγαριού, με πρώτο και κυριότερο αυτό της βάπτισης των νεογέννητων).
Και σε μουχαλλεμπιτζίδικο
Κατά την τέλεση του εκκλησιαστικού γάμου σύμφωνα με τις εθιμοτυπίες, μπορούσε να παραβρεθεί και ένας κληρικός ως εκπρόσωπος του θρησκεύματος της νύφης.) Αυτό που συνηθιζότανε κατόπιν του πολιτικού ήταν, να πηγαίνουν οικογενειακώς σε κάποιο εστιατόριο για να σηκώσουν οι καλεσμένοι τα ποτήρια τους ‘στην υγεία!’ των νεόνυμφων. Ή πιο απλά να μαζεύονται σε κάποιο μουχαλλεμπιτζίδικο (κατάστημα που φτιάχνει και πωλεί γαλακτοκομικά είδη) κατόπιν του πολιτικού γάμου, οι διακατεχόμενοι από νοσταλγική διάθεση, όπως συνηθιζόταν τα παλιά χρόνια.
Εμπόδιο η στρατιωτική θητεία γαμπρού
Εκτός από το επάγγελμα του άνδρα και το ζήτημα της στρατιωτικής θητείας ήταν ένας σοβαρός λόγος που μπορούσε να σταθεί εμπόδιο στον γάμο. Προτιμότερο ήταν ο υποψήφιος γαμπρός να έχει τακτοποιήσει τις υποχρεώσεις του. Για τις κοπέλες το θέμα των σπουδών τους κάποιες φορές στάθηκε εμπόδιο στην παντρειά. Η νεότερη γενεά όλο και με περισσότερη ελαστικότητα πλησίαζε στις αναγκαιότητες αυτές. Αυξήθηκαν τα παραδείγματα των κοριτσιών που αρραβωνισμένα ή παντρεμένα συνέχιζαν τις σπουδές τους. Είναι αξιοσημείωτο ότι παλαιότερα, τους καιρούς όπου τα κορίτσια παντρευόταν σε μικρότερη ηλικία, και τύγχαινε να σπουδάζουν στο λύκειο όντας αρραβωνιασμένα, έπρεπε ‘να παρατήσουν τις σπουδές τους’. Αν το παιρνε είδηση η διεύθυνση της σχολής -όσο κι αν αυτό ήταν μυστικό, κρυφό δεν έμενε-, υποχρεωνόταν η μαθήτρια να δώσει τέλος στην σχολική της ζωή.
Ιεροτελεστία εκκλησιαστική
Ο γάμος είχε κι έχει ιδιαίτερο τελετουργικό. Απαιτεί ‘ιεροτελεστία εκκλησιαστική’. Οι δεσποτικοί γάμοι στην ιεραρχία μοντέλων του γάμου κατείχαν και κατέχουν την πρώτη θέση. Είναι η ένδειξη οικονομικής ευμάρειας. Στους γάμους, την διακόσμηση της εκκλησίας αναλαμβάνει κάποιο διοργανωτικό γραφείο στο οποίο αποτείνονται το ζευγάρι και κανονίζονται όλες οι λεπτομέρειες σύμφωνα με τις επιθυμίες και τις οικονομικές δυνατότητες των μελλόνυμφων. Ο κουμπάρος-η κουμπάρα σε συνεργασία με το ζευγάρι αναλαμβάνουν τον ρόλο του καθοδηγητή και μοιράζονται τα έξοδα που αντιστοιχούν στις υποχρεώσεις τους. Οι υποχρεώσεις αυτές πρέπει να έχουν θεσπιστεί από πριν σε συννενόηση με το ζευγάρι ή και τις οικογένειες του ζευγαριού, από τις δυο πλευρές.
Οι γάμοι μεταξύ των Ρωμιών, ακολουθούν τα κλασικά πρότυπα. Το σημαντικό αυτό γεγονός το ζουν έντονα, όχι μόνο οι μελλόνυμφοι και το συγγενικό περιβάλλον αλλά και η τοπική κοινωνία. Ακόμα και αυτοί που δεν είναι καλεσμένοι πηγαίνουν πολλές φορές να πάρουν μπομπονιέρες γάμου και να συγχαρούν τους μελλόνυμφους.
Και ‘μικτοί γάμοι’
Η συρρίκνωση της ομογένειας όμως είχε και συνεχίζει να έχει επιπτώσεις σε όλη την υποδομή της κοινότητας. Η δημιουργία μιας νέας οικογένειας υπό την στέρηση ανθρώπινου παράγοντα είναι ευκολονόητο να έχει τις δυσκολίες της, με αποτέλεσμα οι νέοι να εγκλιματίζονται στον χώρο ‘των μικτών γάμων’. Ολοένα και περισσότεροι νέοι άρχισαν την εποχή αυτή να κάνουν προτιμήσεις στον χώρο ‘του άλλου’. Έτσι οι γάμοι με αλλογενείς ενώ παλαιότερα -πριν είκοσι με τριάντα χρόνια-, χαρακτηρίζονταν ως ‘γάμοι της ντροπής, πια άρχισαν να είναι κοινώς αποδεκτοί και πιο συχνοί. Ήδη οι παρέες των νέων ήταν και είναι κι αυτές μικτές από Αρμένιους, Καθολικούς, Τούρκους κι Εβραίους. Με αποτέλεσμα το έδαφος γνωριμιών να προκαλεί από μόνο του, την αφορμή. Όταν σταδιακάαντιλήφτηκαν και οι γονείς ότι η ρήση ‘παπούτσι από τον τόπο σου κι ας είναι μπαλωμένο’ αδυνατεί να πραγματοποιηθεί λόγω συγκυριών, δημιουργήθηκαν καινούργιες οικογένειες μικτών γάμων. Οι μεγάλοι προτιμούσαν τον δεσμό αυτού του είδους ‘τουλάχιστον με χριστιανούς’. Αυτοί που θεώρησαν ότι η νέα κατάσταση είναι σκληρή και ανυπόφορη και ότι είναι αδύνατο να συμβιβαστούν με τα νέα δεδομένα, επέλεξαν να εγκαταλείψουν την γενέτειρά τους. Είναι αξιοσημείωτο ότι το ρεύμα μετανάστευσης του ομογενούς στοιχείου στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, εκτός από το γενικό ζήτημα της πολιτικής και της οικονομικής κατάστασης της χώρας, είχε ως αιτία ‘και την λειψανδρεία’.
Εξελληνισμός κοπέλλας
Οι νέοι που δεσμεύονταν με αλλογενείς κοπέλες και κυρίως με Τουρκάλες, επέμεναν στον εξελληνισμό της κοπέλας με ό,τι αυτό συνεπάγεται. (Βάπτιση και εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας της μελλόνυμφης κ.λ.π). Η αύξηση των μικτών γάμων δημιούργησε μια κατάσταση ‘αποδεκτικότητας’ από την κοινωνία με αποτέλεσμα να μην απομονώνονται τα μικτά ζευγάρια, αλλά να εντάσσονται ομαλώς στην κοινωνία.-Συγκριτικά με τους καιρούς όπου οι μικτοί γάμοι κατά κάποιο τρόπο καταδίκαζαν τα ζευγάρια σε απομόνωση.- Οι κοπέλες δε που παντρεύτηκαν αλλογενείς ήταν ‘υπαρκτές’και εν δράσει στα κοινοτικά. Στο πέρασμα του χρόνου φάνηκε ότι ο ιδανικός τρόπος για την επιβίωση των μικτώνγάμων ήταν η κοινώς παραδοχή της πολυπολιτισμικότητάςτους. Οι μικτοί γάμοι ασφαλώς είχαν και τα ευχάριστά τους: τους περισσότερους εορτασμούς, τα πολλά τραπεζώματα, την περισσή κοινωνικότητα, τις πολλές γλώσσες, την περισσή λειτουργικότητα (διακλάδωση της οικογένειας), και καθόλου μονοτονία. Αν κρίνουμε από το γεγονός ότι τα σόγια μας έφευγαν ολοένα στην Ελλάδα και μέναμε τρεις και κούκοι σεκάθε οικογένεια, οι μικτοί γάμοι ήταν ευεργετικοί από πλευράς της κοινωνικοποίησής μας. Μας άνοιγαν νέους ορίζοντες συνδιαλλαγής με την μεγάλη κοινωνία. Στις μέρες μας παρατηρείται το άνοιγμα της κλειστής κοινότητας των Ρωμιών προς την μεγάλη κι άρχουσα κοινωνία, και σε κάθε τομέα της ζωής. Σαφώς υπάρχουν και οι αρνητικές συνέπειες, αλλά όμως όπως σε κάθε ζώσα κοινωνία, οι συνέπειες αυτές και τα αίτια τους εντοπίζονται και καταπολεμούνται.
Γάμοι με Αντιοχείς Ορθοδόξους
Επίσης στις μέρες μας αξιοσημείωτο είναι ότι, -αν και ακόμα είναι λίγες σε αναλογία, δημιουργούνται σχέσεις γάμου μεταξύ των Αντιοχέων Ορθόδοξων και των Ρωμιών νέων. Η ελπιδοφόρα αυτή εξέλιξη επιβεβαιώνει και τα θετικά αποτελέσματα της ένταξης της αραβορθόδοξης κοινότητας στα εκπαιδευτήριά μας και στην κοινωνία μας, με αποτέλεσμα η επένδυση στο ανθρώπινο στοιχείο και δυναμικό να επιτυγχάνεται!
Ομαλώς εχόντων των πραγμάτων, η νύφη και ο γαμπρός ακολουθούν τα σκαλοπάτια της ευτυχίας, παρουσία όλων των προσκεκλημένων, συγγενών, φίλων και γνωστών τους στον ναό της ενορίας. Λόγω της συρρίκνωσης της ομογένειας, ο ναός αυτός προσδιορίζεται τις περισσότερες φορές από την πρακτική προσέλευσης των προσκεκλημένων. Αν είναι σε κεντρικό σημείο της Πόλης, ή αν είναι στην περιοχή όπου οι νέοι επενδύουν το σπιτικό τους κ.λ. Είναι έθιμο η νύφη να αργεί και η πομπή του γάμου με πρώτο τον γαμπρό να αναμένει στην είσοδο του ναού. Ένα δυνατό κορνάρισμα της νυφικής άμαξας που μεταφέρει την νύφη και την συνοδεία της, -συνήθως την κουμπάρα-, προειδοποιεί την έλευση της νύφης.
Ρύζι και γρόσια
Το ρύζι, τα μαδημένα άνθη και τα λεφτά (ψιλά γρόσια συμβολικά), σύμφωνα με τα χριστιανικά ήθη κι έθιμα ήταν και είναι το μπερεκέτι, το γούρι και συνηθίζεται από τουςκαλεσμένους να τα σκορπούν πάνω τους κατά το πέρασμα του ζευγαριού στον κυρίως ναό. Κατά το ‘εις Αγία χόρευε’επίσης καθώς το ζευγάρι κάνει τον γύρω του, οι καλεσμένοι συνεχίζουν να ρίχνουν τα ρύζια. Όταν τελειώσει η ακολουθία του γάμου, οι νεόνυμφοι, οι γονείς τους, οι κουμπάροι και τα πρώτα συγγενικά παίρνουν την σειρά τους κάπου σε ένα σημείο προς την είσοδο του ναού για ναδεχθούν τα συγχαρίκια. Για όσους θέλουν να προσφέρουν τα δώρα-κοσμήματα στο ζευγάρι, είναι η πιο κατάλληλη στιγμή. Οι καλεσμένοι παίρνουν την μπομπονιέρα τους ως αντίδωρο σε ανάμνηση της ημέρας και περιμένουν στον κήπο της εκκλησίας να ξεπροβοδήσουν το ευτυχές ζευγάρι προς τον ανθόσπαρτο βίο. Εντός του ναού ακολουθεί η φωτογράφιση με τα συγγενικά της νύφης και του γαμπρού. Αφού οι νεόνυμφοι διαβαίνουν την πόρτα του ναού, η νύφη πετάει την ανθοδέσμη της για να την πιάσει μια από τις ανύπαντρες φίλες της-οιωνός ότι θα παντρευτεί σύντομα, και κατόπιν οι νεόνυμφοι φεύγουν με το νυφικό αμάξι. Συνηθίζεται επίσης η νύφη να καταγράφει τα ονόματα των φιλενάδων της κάτω στον πάτο της νυφικής γόβας. Σύμφωνα με το έθιμο, ‘όποιας όνομα σβηστεί πρώτο στην συνέχεια παντρεύεται πρώτη’.
Μετά τον ναό στον φωτογράφο
Συνήθως την εποχή του ’70 κι ’80, για τους νεόνυμφους η αμέσως μετά διεύθυνση από αυτήν του ναού, ήταν του φωτογράφου, για την φωτογραφία γάμου τραβηγμένη από επαγγελματία φωτογράφο σε στούντιο. Ο γάμος της κακότυχης Πριγκίπισσα Νταϊάνας το ’81 ήταν το γεγονός του έτους. Την μετάδοση της τελετής του γάμου την παρακολούθησε συγχρόνως στην τηλεόραση όλη η υφήλιος. Το νυφικό, το βέλος και το μαλλί της πριγκίπισσας παρέμειναν πρότυπο κάθε μελλόνυμφης για πάρα πολλά χρόνια.
Κατά τους γάμους των ημερών μας, λίγο πολύ ακολουθείται ακόμα όλο αυτό το τελετουργικό. Κάποιες μικρο-τροποποιήσεις κι αν γίνονται, αντιμετωπίζονται με σύνεση και με την πεποίθηση ότι ‘Οι εξαιρέσεις δεν χαλνούν τον νόμο!’
Στους γάμους με αλλογενείς, όταν ο γαμπρός τυγχαίνει να είναι καθολικός ή Αρμένιος, στην εκκλησιαστική τελετή προστίθεται ο μαγικός ήχος του αρμονίου και της πολυφωνικής χορωδίας.
Φάκελα με λεφτά στα παιδιά
Ένα έθιμο γάμου επίσης είναι, οι περαστικοί στις γειτονιές και τα παιδιά ‘να κόβουν το δρόμο της νυφάμαξας’, καθώς αυτή πορεύεται. Για τις περιπτώσεις αυτές, -μπορεί να τύχει δύο, τρεις και τέσσερις φορές-, ο γαμπρός εξασφαλίζει από πριν φάκελα με λεφτά τα οποία μοιράζει. Έτσι ο ανθρώπινος φράχτης σκορπάει κι ανοίγει ο δρόμος της άμαξας. Αν επρόκειτο να ακολουθήσει η ‘γαμήλια δεξίωση’, αυτό ήδη διευκρινίζεται στις προσκλήσεις και τότε οι καλεσμένοι φεύγουν από τον ναό για τον χώρο της δεξίωσης. Σε κάποιους γάμους συνηθίζεται όλοι οι παρευρισκόμενοι στην ιερά τελετή να παραστούν και στην δεξίωση. Σε κάποιους γάμους όμως καλούνται στην δεξίωση, ‘οι πιο κοντινοί’. (Οι κοντινοί συγγενείς και οι πολύ φίλοι του ζευγαριού.)
Μήνας του μέλιτος και επισκέπτες
Το αμέσως μετά στάδιο από τον γάμο, είναι ‘το ταξίδι του μέλιτος’. Βεβαίως όλα αυτά, απαιτούν κάποιο σεβαστό κόστος και γι αυτό τον λόγο ενώ ‘ο γάμος είναι του γαμπρού’κατά την παραδοσιακή εθιμοτυπία, στις μέρες μας συμβάλλουν στα έξοδα του γάμου και οι δυό πλευρές. (Είναι γεγονός ότι πολλές φορές το διάστημα προετοιμασίας του γάμου δημιουργούνται παρεξηγήσεις μεταξύ των συγγενών, της νύφης και του γαμπρού. Το άγχος και οι παρεξηγήσεις μαζί δυσχεραίνουν την κατάσταση και ο γάμος από ένα ευχάριστο βίωμα μεταμορφώνεται σε δυσάρεστο.) Μεγάλο ποσοστό των παντρεμένων αναπολώντας τις μέρες του γάμου τους θυμούνται το στρες που έζησαν. Οι μελλόνυμφες θυμούνται πώς αδυνάτησαν κατά τιςπροετοιμασίες με αποτέλεσμα να πλέουν μέσα στο νυφικότους.
Μετά τον μήνα του μέλιτος οι νιόπαντροι δέχονται τους πρώτους επισκέπτες τους. Κι αυτή η περίοδος για τα περισσότερα ζευγάρια ήταν και είναι επίσης κουραστική. Διότι στις επισκέψεις αυτές δοκιμάζονται τα πάντα. Το νοικοκυριό και η μαγειρική ικανότητα της νύφης, η προσφορά του οικοδεσπότη στην οικογενειακή ζωή κ.λ.
Έτσι, ακολουθώντας μια ατέλειωτη σειρά υποχρεώσεων οι νέοι συνυπογράφουν την ένωσή τους επισήμως με την ευχή των γονέων τους και την ευλογία της εκκλησίας.
Ντεμοντέ το προξενιό
‘Το προξενιό’, ή ‘το συνοικέσιο’ δηλ. η μεσολάβηση κάποιων για την δημιουργία της νέας οικογένειας θεωρήθηκε ‘ντεμοντέ’. Υπήρξαν όμως ακόμα νέοι την εποχή αυτή οι οποίοι παντρεύτηκαν με προξενιό και μάλιστα κάνοντας ευτυχείς γάμους. Οι γάμοι με συνοικέσιο παλαιότερα τελούνταν βάσει προικοσύμφωνου. Στο προικοσύμφωνο αποφασιζόταν για τα αγαθά προικός τα οποία όφειλαν να προσφέρουν οι μελλόνυμφοι ο ένας στον άλλον ή θα πρόσθεταν στην κοινή περιουσία όπου θα οικοδομούσαν με τον γάμο τους. Στις εύπορες οικογένειες το ακίνητο (το τράχωμα), αποτελούσε όρο του συμφώνου της οικογένειαςτης νύμφης κι αν δεν εξασφαλίζονταν, το συνοικέσιο μπορούσε ακόμα και να χαλάσει. Είχε την έννοια ‘άνεσης’που προσφερόταν από την οικογένεια της μελλόνυμφης κι αφορούσε στην μελλοντική ευημερία της.
Οι παράνομες σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών και οι παράλληλοι βίοι των παντρεμένων, θεωρήθηκαν ντροπή με αποτέλεσμα να στιγματίζονται τα άτομα που επιχείρησαν τις σχέσεις τέτοιου είδους. Η πατριαρχική κοινωνία των Τούρκων αλλά και των Ρωμιών αντιμετώπιζε αυστηρά, ιδίως την ‘γυναίκα’ που έμπαινε στη δοκιμασία αυτή.
Μετά τον γάμο το παιδί
Ο κύκλος της ζωής των χριστιανών μετά τον γάμο συνεχίζεται με την ‘γέννηση’. Η γέννηση του μωρού είναι από τα σημαντικότερα γεγονότα στην ζωή των νιόπαντρων και ίσως το σημαντικότερο. Η γέννα εξασφαλίζει την φυσική διαιώνιση του είδους και την διαδοχή των γενεών.
Στην Πόλη, κατά την δεκαετία του ’70 η οικογένεια ως βασικό κύτταρο της κοινωνίας ανεξαρτοποιήθηκε. Οι άνθρωποι της μεσαίας τάξης, προτίμησαν να δημιουργήσουν τον ‘οίκο’ τους ως ζευγάρια, ανεξάρτητα από τα υπόλοιπα μέλη της οικογενείας, -τις γιαγιάδες και τους παππούδες-, και να ζήσουν μαζί με τα παιδιά που γεννούσανε. Δεν ήταν κατανοητό να μην επιθυμούν παιδιά οι παντρεμένοι. Μάλιστα από τα πρώτα χρόνια του γάμου τους είχαν τις προσοχές πάνω τους. Για το ‘πότε θα ανακοινώσουν την γέννηση του νέου στελέχους’. Όταν αργούσε το νέο της εγκυμοσύνης της νιόνυμφης, άρχιζαν και τα κουτσομπολιά γύρω από το όνομα της οικογενείας. Αν το ζευγάρι παρέμενε άτεκνο για πολλά χρόνια δεχότανε επικρίσεις επιβαρυντικές. Η οικογένεια, δεν θεωρείτο οικογένεια χωρίς παιδιά.
Στα φαρμακεία δεν υπήρχε το γνωστό τεστ εγκυμοσύνης των ημερών μας, όπου η εγκυμονούσα αμέσως μάθαινε το αποτέλεσμα. Τα τεστ εγκυμοσύνης που εφαρμοζόταν την εποχή αυτή βασιζόταν σε βατράχους κι η διάγνωση στο εργαστήριο έπαιρνε μέρες. Ήταν ντροπή να ανακοινώνεται το χαρμόσυνο γεγονός της εγκυμοσύνης στο κοινό. Το γνώριζαν μονάχα ο υποψήφιος πατέρας και οι κοντινοί συγγενείς. Ένα άλλο γνώρισμα της εποχής αυτής ήταν ότι ποτέ δεν γινόταν λόγος για την περίοδο της γυναίκας μπροστά σε άλλους και ιδίως σε άνδρες της οικογενείας. Γενικώς τα θέματα αυτά είχαν σχέση με την ‘σεξουαλική παιδεία’ για την οποία τον καιρό αυτό λόγος δεν γινότανε.
Προλήψεις και έθιμα
Πριν και μετά το τοκετό, αναφέρονται διάφορες προλήψεις κι έθιμα για την εγκυμονούσα, η οποία έπρεπε κατ’αρχάς να είναι προσεκτική σε όλα. Έπρεπε να εκπληρώνετε η κάθε γευστική της επιθυμία, γιατί διαφορετικά θα μπορούσε να αποβάλλει το παιδί της. Δεν έπρεπε να συμμετέχει σε κηδείες μέχρι να σαραντήσει. Διότι οι έντονες συγκινήσεις ίσως θα επηρεάσουν την εγκυμοσύνη της ή θα σταματήσουντο γάλα της. Ο θηλασμός ήταν σημαντική προϋπόθεση για την υγεία του μωρού. Υπήρχε η πρόληψη ότι αν η έγκυος έχει διάθεση στα γλυκά ή έχει καθαρό πρόσωπο και προεξέχουσα κοιλιά θα κάνει αγόρι, αν θέλει ξινά ή έχει πανάδες στο πρόσωπο θα γεννήσει κορίτσι. -Δεν υπήρχε το υπερηχογράφημα για να διαπιστωθεί το γένος του μωρού, αν θα ήταν αγόρι ή κορίτσι.- Όταν ήταν σίγουρος ο τοκετός, άρχιζαν και οι ετοιμασίες της προίκας του μωρού. Η κούνια, το κρεβάτι, τα ρουχαλάκια του, τα σκεύη του, τα έπιπλα του δωματίου του κ.λ. -Αξιοσημείωτο είναι ότι, μόλις, κατά το τέλος του ’70, όταν αυξήθηκαν οι πολυκατοικίες άρχισαν οι γονείς να φροντίζουν το ιδιαίτερο δωμάτιο του νεογέννητου. Σε περίπτωση που δεν υπήρχε το ιδιαίτερο δωμάτιο, οι γονείς φρόντιζαν για το κρεβάτι του μωρού στο υπνοδωμάτιό τους.- Φίλοι και φίλες όταν μάθαιναν για το χαρμόσυνο γεγονός, προσκόμιζαν τα δώρα τους. Τα δώρα που συνηθιζόταν κατά την επίσκεψη νεογέννητου ήταν τα χρυσά σταυρουδάκια και τα ματάκια, τα περασμένα σε φιογκάτες παραμάνες σε ανάλογο χρώμα με το φύλλο του μωρού. Τα τελευταία χρόνια κατά το τέλος της εγκυμοσύνης ένα ξενόφερτο έθιμο, το baby shower, έκανε την εμφανισή του και μοιάζει να έχει για τα καλάεπικρατήσει. Είναι, το πάρτυ που διοργανώνουν οι φίλοι και κοντινοί συγγενείς για να γιορτάσουν τον ερχομό του νεογέννητου. Στολίζεται ο χώρος της συνάντησης, εξασφαλίζονται τα κεράσματα, προσφέρονται τα δώρα στην μέλλουσα μαμά και στο μωρό της και διασκεδάζουν όλοι με χαρά.
Προτίμησαν καισαρική τομή
Η εγκυμονούσα από τον πρώτο μήνα της εγκυμοσύνης επιλέγει τον ιατρό της, ο οποίος έως τον τοκετόπαρακολουθεί τακτικά την ίδια και την εξέλιξη του εμβρύου. Σύμφωνα με τις οδηγίες του ιατρού αποφασίζεται ο τρόπος της γέννας, αν θα είναι δηλ.φυσιολογικός ή με καισαρική τομή. Συνήθως την προτίμηση του ιατρού ως πρός την κατεύθυνση που θα ακολουθηθεί την προσδιορίζει η μόδα της ιατρικής επιστήμης. Τις δεκαετίες του ’70 κι ’80 στην Τουρκία από τους ιατρούς προτιμήθηκε η φυσιολογική γέννα. Μετά το ’90 ιδίως οι ιατροί της αμερικανικής εκόλ-σχολής, προτίμησαν την καισαρική τομή. Οι εγκυμονούσες υπάκουσαν πιστά και λίγο τυφλά στην προτροπή των ιατρών τους, γιατί τις κάλυπτε από κάθε πλευρά η ιδέα ότι θα πήγαιναν στην γέννα πανέτοιμες, ντυμένες τα αγαπημένα τους νυχτικά και περιποιημένες από την κορυφή έως τα νύχια. Και το σημαντικότερο, ότι θα γεννούσαν ανώδυνα. Στους μοντέρνους καιρούς άρχισαν και οι υποψήφιοι μπαμπάδες να παίρνουν ενεργό ρόλο στον τοκετό. Σε περίπτωση διανυχτέρευσης με την λεχώνα στο νοσοκομείο, ο σύζυγος μετά χαράς αναλαμβάνει τον ρόλο της κοντινής συγγενούς, προσφέροντας την φροντίδα του στην λεχώνα και στο νεογέννητο. Επίσης πολλοί μπαμπάδες στις μέρες μας, επιθυμούν να παραβρεθούν στο μαιευτήριο κατά την ώρα γέννας του μωρού τους, βιντεοσκοπώντας και φωτογραφίζοντας τον ερχομό του.
‘Τα βαφτίσια’, ήταν και είναι ένα από τα σημαντικά κεφάλαια στη ζωή μικρών και μεγάλων. Οι γονείς και οι γιαγιάδες-παππούδες μετά την γέννηση του νέου μέλους της οικογενείας κι αφού συμπλήρωνε σχεδόν τον πρώτο του χρόνο το νεογέννητο, άρχιζαν τις προετοιμασίες της βάφτισης του μωρού. Με την βάφτιση κάνουμε τα εισόδια μας στην χριστιανική θρησκεία παίρνοντας το όνομα που θα μας δώσει ο νονός, η νονά. Επειδή κατά την τελετή τηςβάφτιστης το μωρό μυρώνεται, αυτό που επιβάλλεται απότην εκκλησία μας είναι να βαφτίζεται πριν ορθοπατήσει. Δηλ. ηλικιακά να βρίσκεται στην περίοδο πριν το περπάτημα. Το όνομα του μωρού σύμφωνα με την εθιμοτυπία της βάπτισης το προσδιορίζει ο νονός, η νονά. Αν ο νονός είναι συμβατός,το όνομα καθορίζεται σε συνεννόηση με τους γονείς, την μαμά και τον μπαμπά. Στις μέρες μας όπως σε όλες τις εθιμοτυπίες και στο θέμα της βάπτισης βλέπουμε να δρομολογούνται τα πράγματα ανάλογα με τις διαθέσεις των νέων για τους οποίους στο πρώτο πλάνο είναι η κυριότητα και ακεραιότητα της οικογένειας τους
Ο χρυσός σταυρός του νονού
και των αποφάσεών τους. Έτσι ενώ παλαιότερα κατά την πατριαρχική αντίληψη διδόταν στο νεογέννητο το όνομα της γιαγιάς -αν είναι κορίτσι-, ή το όνομα του παππού -αν είναι αγόρι, τώρα πια δίνεται κάποιο όνομα τελείως νέο σύμφωνα με τις προτιμήσεις των γονιών. Μερικές φορές η κατάσταση αυτή δημιουργεί δυσαρέσκειες μεταξύ των συγγενών, εάν αυτοί έχουν δική τους προτίμηση για το όνομα που θα δοθεί.Υπάρχουν και οι κλασικοί που ακολουθούν το πατροπαράδοτο. Ή αυτοί που δίνουν δυο ονόματα ξεχωριστά στο βαφτιζόμενο, ένα δικό τους κι ένα σύμφωνα με την επιθυμία των συγγενών. Η βάφτιση τελείται στην εκκλησία και τις ετοιμασίες της διοργάνωσης τις αναλαμβάνει κάποιο γραφείο τελετών το οποίο κινείται σύμφωνα με την επιθυμία και τις επιλογές των γονιών του βαφτιζόμενου αλλά και του νονού του. Ακόμα μέχρι σήμερα οι υποχρεώσεις του νονού στην σύμπραξη της βάφτισης είναι ίδιες και δεν αλλάζουν, όπως κι αυτές του κουμπάρου. Δηλ., τα κουφέτα της βάφτισης, οι λαμπάδες, τα ρουχαλάκια του μωρού, ο στολισμός τηςεκκλησίας, είναι ζητήματα που αφορούνε στον νονό. Ως αντίδωρο της βάφτισης και σε ανάμνηση της ημέρας, οι γονείς προσφέρουν κι αυτοί τα δώρα τους στο νονό.
Συνήθως ακολουθεί δεξίωση προς τους καλεσμένους στην αίθουσα ή στον κήπο της εκκλησίας. Την πρώτη Τρίτη που ακολουθεί μετά την βάφτιση γίνεται το απόλουσμα. Το απόλουσμα-ή ξελάδωμα από την εκκλησία είναι άκρως απαραίτητο και ολοκληρώνει το μυστήριο της βάφτισης. Κατά το ξελάδωμα η νονά πλένει το παιδί και το ντύνει με τα καινούρια ρούχα. Ο σκοπός εδώ είναι να μην μείνει το μωρό μυρωμένο. (Σύμφωνα με το έθιμο, τα βαφτιστικά ρούχα, τα λαδόπανα και οι πετσέτες πλένονται στην θάλασσα ή στον ποταμό, για να μην πέσει το αγιασμένο λάδι και το μύρο στην αποχέτευση.) Παλαιότερα οι κοντινοί συγγενείς του νεοφώτιστου έριχναν και χρυσά νομίσματα στο νερό του μπάνιου του μωρού. Κατά την ορθόδοξη εκκλησία ο νονός ή η νονά ως πνευματικοί γονείς δεν επιτρέπεται να βαφτίσουν παιδιά διαφορετικού φύλου. Γιατί τα παιδιά αυτά θεωρούνται αδέρφια και η εκκλησία απαγορεύει την τέλεση γάμου μεταξύ τους.
Η υπογονιμότητα, θεωρήθηκε ντροπή τις δεκετίες αυτές. Συνήθως στιγματιζόταν η γυναίκα ως υπεύθυνη από τους μεγάλους της οικογενείας κι ας μην έφταιγε τις περισσότερες φορές. Αργότερα, στα πρόθυρα του 2000 οι εξωσωματικές γονιμοποιήσεις έγιναν στα κρυφά και αποφασίζονταν με μυστικότητα. Ανακοινώνονταν μόσο στους στενούς φίλους και τους συγγενείς. Αν η μάνα γεννούσα δίδυμα το γεγονός αντιμετωπίζονταν με περιέργεια από τους τριγυρνούς οι οποίοι έριχναν βλέμματα με νόημα μέχρι να συγχωνευτεί η κατάσταση.
